Zespół Lowe'a – co to za choroba?

Zespół Lowe’a (ang. oculocerebrorenal syndrome) to rzadka choroba genetyczna, w której dochodzi do jednoczesnego uszkodzenia narządu wzroku (oculo – oczy), układu nerwowego (cerebro – mózg) oraz nerek (renal – nerki), w literaturze medycznej nazywana jest również zespołem oczno-mózgowo-nerkowym. W 1952 roku Charles Upton Lowe wraz ze współpracownikami opublikował opis grupy pacjentów z charakterystycznym zestawem objawów w wymienionych układach, dlatego skrócona nazwa choroby pochodzi od jego nazwiska.

Zespół Lowe’a – przyczyny

Choroba ta ma podłoże genetyczne, co znaczy, że aby doszło do jej ujawnienia musi powstać mutacja w genie o nazwie OCRL (lub OCRL1), który znajduje się na chromosomie płciowym X. Gen ten jest odpowiedzialny za produkcję enzymu o nazwie fosfataza 5-fosforanu fosfatydyloinozytolu. 

Białko fosfataza 5-fosforanu fosfatydyloinozytolu występuje praktycznie we wszystkich komórkach organizmu, ponieważ procesy, które reguluje (transport wewnątrzkomórkowy, endocytoza, organizacja cytoszkieletu), są uniwersalne dla większości typów komórek. Jednak jego znaczenie kliniczne jest najbardziej widoczne w komórkach o bardzo intensywnym transporcie i metabolizmie, takich jak komórki kanalików nerkowych, neurony czy komórki oka. To właśnie dlatego w zespole Lowe’a objawy dotyczą głównie tych narządów, mimo wszechobecności białka w całym organizmie.

Zespół Lowe’a charakteryzuje się dziedziczeniem choroby w modelu recesywnym sprzężonym z płcią. W związku z tym, że gen OCRL znajduje się na chromosomie płciowym X, to pełne objawy choroby rozwijają tylko chłopcy. Dzieje się tak dlatego, ponieważ osobniki płci męskiej posiadają tylko jeden chromosom X. Jeśli gen OCRL na tym chromosomie jest uszkodzony, organizm nie ma kopii zapasowej, co prowadzi do pełnego rozwoju objawów choroby.

Kobiety posiadają dwa chromosomy X. Nawet jeśli jeden z nich niesie mutację, drugi (zdrowy) zazwyczaj wystarcza, by zapewnić prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Kobiety stają się wtedy nosicielkami które rzadko mają objawy ogólnoustrojowe.

W około 30% przypadków dochodzi do tzw. mutacji de novo, co oznacza, że uszkodzenie genu powstało spontanicznie w komórce jajowej lub we wczesnym etapie rozwoju zarodka, a rodzice są genetycznie zdrowi.

Zespół Lowe’a – objawy

Objawy zespołu Lowe’a układają się w charakterystyczną triadę dotyczącą oczu, układu nerwowego i nerek. Stopień ich nasilenia może być różny u poszczególnych pacjentów.

Problemy ze wzrokiem są zazwyczaj pierwszymi, które zauważają rodzice i lekarze zaraz po urodzeniu dziecka:

• zaćma wrodzona – jest obecna u niemal wszystkich pacjentów, soczewki oczu są nieprzezierne od urodzenia
• jaskra – podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe dotyczy około połowy pacjentów i może prowadzić do uszkodzenia nerwu wzrokowego

Wpływ choroby na mózg manifestuje się przede wszystkim przez:

• hipotonia – to uogólnione, silne obniżenie napięcia mięśniowego (tzw. „wiotkie dziecko”), powoduje ono opóźnienie w rozwoju ruchowym dziecka, jak siadanie czy chodzenie
• niepełnosprawność intelektualna – większość pacjentów wykazuje niepełnosprawność w stopniu lekkim lub umiarkowanym
• problemy behawioralne – u dzieci mogą występować nietypowe ruchy rąk, napady złości

Zespół Fanconiego, to jeden z najtrudniejszych aspektów choroby. Jest to zaburzenie funkcji kanalików nerkowych, w którym dochodzi do upośledzenia wchłaniania zwrotnego wielu ważnych substancji z moczu pierwotnego. W efekcie organizm traci z moczem m.in. glukozę, aminokwasy, fosforany oraz elektrolity. Utrata wodorowęglanów prowadzi do kwasicy metabolicznej, a niedobór fosforanów i wapnia drastycznie osłabia strukturę kości, wywołując krzywicę oraz zahamowanie wzrostu.

Zespół Lowe’a – badania 

Najbardziej typowy dla zespołu Lowe’a jest obraz zespołu Fanconiego. Pierwszym krokiem w diagnostyce jest zazwyczaj pogłębiona analiza moczu i krwi, która ma na celu wykrycie dysfunkcji cewek nerkowych.

W badaniach moczu wykonuje się:

• badanie ogólne moczu – obecność białka (białkomocz), brak glukozy lub jej obecność (w zależności od nasilenia)
• ocena białek o niskiej masie cząsteczkowej – bardzo charakterystyczna dla uszkodzenia kanalików
• dobowa zbiórka moczu (DZM) – dokładniejsza ocena strat fosforanów, wapnia, magnezu, białka

Badania krwi służą przede wszystkim ocenie gospodarki elektrolitowej oraz równowagi kwasowo-zasadowej. W praktyce oznacza się takie parametry jak:

• elektrolity – potas, sód, fosforany, magnez
• gazometria – pH krwi, stężenie wodorowęglanów, w celu wykrycia kwasicy metabolicznej
• kreatynina i mocznik – ocena funkcji nerek
• wapń i witamina D – ocena gospodarki kostnej

Choć badania biochemiczne dają silne poszlaki, ostateczne rozpoznanie stawia się w laboratorium genetycznym. Badanie molekularne genu OCRL pozwala na wykrycie mutacji u ponad 95% pacjentów wykazujących objawy kliniczne. Jest to badanie o tyle istotne, że pozwala jednoznacznie odróżnić zespół Lowe’a od choroby Denta typu 2, która ma podobne podłoże genetyczne, ale inny przebieg kliniczny.

Zespół Lowe’a – leczenie

Leczenie zespołu Lowe’a ma charakter objawowy (nie przyczynowy), ponieważ nie istnieje terapia usuwająca mutację genetyczną. Postępowanie koncentruje się na łagodzeniu objawów oraz zapobieganiu powikłaniom. Rozpoznanie choroby następuje bardzo wcześnie w wieku noworodkowym lub niemowlęcym, stąd działania medyczne rozpoczynają się zazwyczaj w pierwszych tygodniach życia. W zależności od zajętych narządów leczenie obejmuje kilka obszarów:

• operacja zaćmy
• kontrola jaskry (jeśli występuje)
• leczenie kwasicy metabolicznej
• stosowanie aktywnej formy wit D (kalcytriol) w zapobieganiu krzywicy
• leczenie neurologiczne
• rehabilitacja i wsparcie rozwoju

Długość życia pacjentów sięga obecnie 30-40. roku życia. Najczęstszymi przyczynami zgonów pozostają postępująca niewydolność nerek, powikłania infekcyjne dróg oddechowych oraz nagłe zdarzenia neurologiczne.

Dr n.med. Iwona Chromik